Czterdzieści lat po telewizyjnej premierze Alternatywy 4 nadal pozostają jednym z tych seriali, które trudno traktować wyłącznie jako klasykę do odkurzenia z szacunku. To nie jest muzealny eksponat polskiej komedii. To produkcja, która wciąż potrafi bawić i doskonale punktować absurdy PRL-u .
W Geekosferze rozpoczynamy odcinkowy cykl recenzji Alternatyw 4. Na pierwszy ogień idzie Przydział, czyli otwarcie serialu Stanisława Barei. I już ten pierwszy odcinek pokazuje, dlaczego ta historia ma taką siłę. Fabularnie nie dzieje się tu jeszcze wiele w klasycznym sensie.
Ale właśnie w tym tkwi geniusz Barei. Z bardzo prostego punktu wyjścia potrafi zrobić portret całego świata.
Przydział, telewizja i PRL jako absurd doskonale zorganizowany
Pierwszy odcinek Alternatyw 4 zaczyna się od tematu, który dla współczesnego widza może wymagać chwili kontekstu: przydziału mieszkań. Dla bohaterów to nie jest zwykła formalność. To lata czekania, zależność od urzędników, kto dostanie własny kąt.
W recenzji dużo miejsca poświęcamy Dionizemu Cichockiemu i scenie z telewizją, bo to jeden z tych barejowskich pomysłów, które są jednocześnie absurdalne i przerażająco logiczne. Cichocki nie dostaje mieszkania, ale zostaje pokazany jako człowiek zadowolony. Skoro poszło w telewizji, to znaczy, że w jakimś sensie stało się prawdą. Bareja kilkoma scenami opowiada o sile propagandy, bezradności jednostki i świecie, w którym obraz publiczny bywa ważniejszy niż fakty.
To właśnie dlatego Przydział tak dobrze otwiera cały serial. Nie potrzebuje wielkiej intrygi. Wystarczy korytarz, lista, kilka spojrzeń i ludzie ustawieni wobec systemu, który niby wszystkim coś obiecuje, ale każdemu każe stać w kolejce po własną nadzieję.
Bohaterowie, których pamięta się od razu
Jednym z najważniejszych tematów naszej recenzji jest to, jak sprawnie Przydział przedstawia postacie. Anioł, Balcerek, Kotek, Kołek, docent Furman, Cichocki, Antoni Kierka – oni wchodzą do serialu właściwie po kolei, a jednak nie giną w tłumie. Każdy ma swój ton, rytm, minę, sposób mówienia i miejsce w tej społecznej układance.
To zasługa scenariusza, ale też aktorskiej ligi mistrzów. Roman Wilhelmi jako Stanisław Anioł od razu buduje postać, która będzie czymś więcej niż tylko gospodarzem domu. Witold Pyrkosz jako Balcerek ma w sobie tę energię, która wystarczy na kilka sekund sceny, żeby widz zapamiętał człowieka na lata. Bronisław Pawlik jako Cichocki potrafi być jednocześnie zabawny i tragiczny. A rozmowa docenta Furmana z prezesem, z powracającym „nieważne, napijmy się”, to już osobny fragment polskiego kodu kulturowego.
W materiale rozmawiamy też o tym, że Alternatywy 4 działają inaczej niż wiele współczesnych seriali. Nie potrzebują sezonów, żeby widz zaczął rozpoznawać ludzi na ekranie. Po jednym odcinku wiemy, kto kim jest, jaką ma pozycję, czego chce i w jaki sposób będzie próbował ugrać swoje.
Bareja jako okno na miniony świat
Alternatywy 4 oglądane dzisiaj są nie tylko komedią. To także okno na rzeczywistość, której wielu młodszych widzów nie zna z własnego doświadczenia. Kolejki, wspólne mieszkania dzielone przez obce rodziny, społeczne przywileje, zależność od przydziału, drobne układy, propaganda sukcesu i codzienna walka o rzeczy, które powinny być zwyczajne – to wszystko może wymagać dopowiedzenia, ale właśnie dlatego serial nadal ma ogromną wartość.
W recenzji zastanawiamy się, czy młody widz, bez znajomości PRL-owego kontekstu, złapie cały humor Barei. Pewnie nie zawsze. Ale nawet wtedy Przydział może działać jako zaproszenie do zrozumienia tamtego świata. Bo Bareja nie wykłada historii jak podręcznik. On pokazuje ją przez sytuacje, ludzi i absurdy, które są śmieszne, dopóki człowiek nie przypomni sobie, że wiele z nich wyrastało z bardzo realnego doświadczenia.
Dlatego pierwszy odcinek wciąż broni się znakomicie. To ekspozycja, ale nie szkolna. To komedia, ale nie pusta. To satyra, ale bez potrzeby dopisywania widzowi wszystkiego markerem po ekranie.
Recenzja Przydziału już w Geekosferze
W naszej recenzji pierwszego odcinka Alternatyw 4 wracamy do Barei z ogromnym sentymentem, ale też z próbą sprawdzenia, jak Przydział działa jako samodzielne otwarcie serialu. Rozmawiamy o przydziałach mieszkań, telewizji, kolejkach, robotnikach na budowie, społecznej hierarchii PRL-u, aktorskich perełkach i o tym, dlaczego po jednym odcinku pamięta się tych bohaterów tak dobrze.
To dopiero początek naszej podróży przez blok przy Alternatywy 4. Jeśli wychowaliście się na Barei, będzie co wspominać. Jeśli znacie serial tylko z cytatów, to dobry moment, żeby zobaczyć, skąd właściwie wzięła się jego legenda.
Obejrzyjcie naszą recenzję odcinka Przydział i dajcie znać, jak dziś ogląda się wam Alternatywy 4. To nadal absolutna klasyka, czy serial, który bez kontekstu PRL-u traci część swojej siły?